| Ngoại trưởng Iran Javad Zarif (thứ hai từ trái sang) thể hiện vui mừng sau khi nước này đạt được thỏa thuận hạt nhân toàn diện với nhóm P5+1. |
Sau 18 ngày thương lượng căng thẳng tại Vienna (Áo) với các thời hạn chót liên tục bị đẩy lùi, ngày 14/7 đã đi vào lịch sử khi Iran và nhóm P5+1 (gồm Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc, Mỹ và Đức) đạt được một thỏa thuận hạt nhân toàn diện, qua đó cho phép dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với Tehran để đổi lấy việc nước Cộng hòa Hồi giáo này hạn chế chương trình hạt nhân tranh cãi suốt gần 13 năm qua.
Thỏa thuận chất lượng
Nhìn lại những ngày đàm phán "marathon" vừa qua, có thể thấy là không dễ gì để đi tới thỏa thuận cuối cùng được các bên trông đợi. Diễn biến đầy kịch tính ở giai đoạn nước rút đã làm nảy sinh tâm lý bi quan rằng khó có thể đạt được mục tiêu vào thời điểm này, bởi các bên đều quyết bảo vệ đến cùng giới hạn đỏ của riêng mình và không muốn bên kia vi phạm.
Tuy nhiên, kết quả cuối cùng cho thấy các đối tác đàm phán đều cố tìm kiếm một thỏa thuận chất lượng, hơn là chấp nhận một kết quả chỉ nhằm tuân thủ thời hạn. Những gì còn tranh cãi vào phút chót thực chất chỉ là toan tính của các bên cốt sao để phải nhượng bộ ít nhất. Trong bối cảnh đó, một thỏa thuận hạt nhân là lựa chọn cần thiết với cả Iran lẫn nhóm P5+1, bởi lẽ nếu cuộc đối đầu này tiếp diễn thì sẽ chẳng ai được lợi gì.
Theo thỏa thuận mới đạt được, các biện pháp trừng phạt mà Mỹ, Liên minh châu Âu, Liên hợp quốc (LHQ) áp đặt lên Iran sẽ được dỡ bỏ. Đổi lại, chính quyền Tehran chấp nhận hạn chế chương trình phát triển hạt nhân mà phương Tây nghi ngờ nhằm mục đích chế tạo bom nguyên tử. Bên cạnh đó, Iran cũng sẽ cho phép các thanh sát viên của LHQ giám sát các cơ sở quân sự của nước này.
Dù vậy, lệnh trừng phạt có thể khôi phục trong vòng 65 ngày nếu Iran vi phạm thỏa thuận đã thống nhất với sáu cường quốc. Cùng với đó, lệnh cấm vận vũ khí của LHQ sẽ tiếp tục duy trì trong năm năm, trong khi lệnh cấm mua kỹ thuật tên lửa đạn đạo đối với chính quyền nước Hồi giáo này sẽ kéo dài thêm tám năm.
Tiền lệ tốt
Rõ ràng, thỏa thuận hạt nhân đã đánh dấu bước ngoặt trong quan hệ giữa Iran và các quốc gia phương Tây, xóa bỏ tình trạng bị cô lập của Tehran, đồng thời mang lại cơ hội phát triển cho nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn của quốc gia này. Mặt khác, thỏa thuận còn mở đường cho việc hợp tác giữa phương Tây và Tehran trong cuộc chiến chống lại tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS), đang hoành hành dữ dội ở Iraq và Syria.
Trong khi đó, đối với Mỹ và phương Tây, thỏa thuận không chỉ giúp họ kiềm chế chương trình hạt nhân của Iran mà còn tránh được kịch bản lâm vào các cuộc chiến mới với chi phí tốn kém tại Trung Đông. Đặc biệt, với chính quyền Tổng thống Barack Obama, việc đạt được một thỏa thuận với Iran thông qua đàm phán đã góp phần khẳng định lựa chọn chính sách đối ngoại không thiên về vũ lực, hạn chế can dự là đúng hướng. Kết quả này cũng là một di sản đối ngoại to lớn trong nhiệm kỳ hai của ông Obama, cho thấy ông xứng đáng với giải Nobel Hòa bình được trao vào năm 2009 - một phần thưởng mà nhiều người lúc đó cho rằng ông chưa xứng đáng.
Trên bình diện quốc tế, thỏa thuận hạt nhân Iran sẽ tạo một tiền lệ tốt. Nó cho thấy biện pháp ngoại giao và hợp tác có thể giúp vượt qua những căng thẳng và đối đầu cho dù phức tạp đến đâu. Thỏa thuận cũng mang lại hy vọng giải quyết các "điểm nóng" khác trên thế giới bằng giải pháp hòa bình, phi bạo lực. Đặc biệt, với những diễn biến tích cực gần đây trong quan hệ Mỹ - Cuba, có thể hy vọng thỏa thuận hạt nhân sẽ tạo tiền đề cho việc bình thường hóa quan hệ giữa Mỹ và Iran vốn bị cắt đứt từ sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Chưa hết rủi ro
Có thể thấy, dù các "cánh cửa hẹp" đã được mở nhưng cũng cần thận trọng nhìn vào thực tế rằng chưa hẳn đã hết rủi ro. Không loại trừ trong 60 ngày tới, Quốc hội Mỹ sẽ bác bỏ thỏa thuận mới nhất này nếu phe phản đối tập hợp đủ số phiếu cần thiết. Bên cạnh đó, nhân tố Israel - quốc gia láng giềng của Iran luôn kịch liệt phản đối thỏa thuận hạt nhân - cũng có ảnh hưởng không nhỏ vì nước này đã phát đi tín hiệu sẽ vận động Quốc hội Mỹ bỏ phiếu chống lại thỏa thuận này.
Nỗ lực của ông Obama chỉ thành công trọn vẹn khi thỏa thuận được Quốc hội Mỹ thông qua, và quan trọng không kém là thỏa thuận phải được các bên tuân thủ và thực thi đầy đủ. Tổng thống Obama sẽ phải tiếp tục đấu tranh để bảo vệ thành quả này nếu không muốn thỏa thuận bị đổ vỡ bởi các lệnh trừng phạt mới khắc nghiệt hơn nhằm vào Iran mà Quốc hội Mỹ có thể thông qua.
Quang Chinh