Ông cụ nhà hàng xóm tôi mất ngày 15 tháng Ba âm lịch. Năm nay con cháu làm giỗ vào thứ Sáu 1/5/2026, sang năm lại là thứ Tư 21/4/2027, đến năm 2028 thì sớm hơn nữa, rơi vào Chủ nhật 9/4/2028. Thêm chuyện mất lúc nửa đêm hay mất đúng tháng nhuận, nhiều nhà lúng túng không biết tính sao. Dưới đây là những nguyên tắc được nhiều nguồn phong tục thống nhất, kèm những chỗ mỗi nơi làm một kiểu.
Nguyên tắc gốc: giỗ theo ngày tắt thở âm lịch
Giỗ, trong sách vở còn gọi là kỵ nhật, được tính theo ngày người thân tắt thở theo âm lịch. Không tính theo ngày sinh, ngày nhập quan hay ngày an táng, cũng không tính theo ngày dương lịch. Người mất ngày nào tháng nào âm lịch thì hằng năm giỗ đúng ngày tháng ấy. Đây là điểm mà các tài liệu phong tục và hướng dẫn của nhà chùa đều nói giống nhau.
Giấy chứng tử ghi ngày dương lịch, nên việc đầu tiên sau tang lễ là đổi ngày đó sang âm lịch rồi ghi lại cẩn thận cả hai ngày. Nên ghi luôn giờ mất và chú thích năm đó có tháng nhuận hay không để con cháu đời sau khỏi phải đoán.
Mất vào ban đêm, sau giờ Tý thì tính ngày nào
Giờ Tý kéo dài từ 23 giờ đến 1 giờ sáng. Theo lối chia 12 canh giờ, giờ Tý được coi là khởi đầu của một ngày mới, nên một số hướng dẫn cho rằng người mất sau 23 giờ thì tính sang ngày hôm sau.
Cách hiểu này không được tất cả đồng tình. Có ý kiến tư vấn trên báo Phật giáo cho rằng người mất lúc 23 giờ 50 phút ngày 20 thì vẫn giỗ ngày 20, vì ngày âm lịch đổi theo lịch thông thường lúc nửa đêm. Theo ý kiến này, dời ngày theo giờ Tý còn có thể làm lệch cả tháng, cả năm nếu người mất sát giao thừa.
| Giờ mất (đêm 16 tháng Giêng) | Đổi ngày lúc 23 giờ | Đổi ngày lúc 0 giờ |
|---|---|---|
| 22 giờ 30 | Giỗ ngày 16 | Giỗ ngày 16 |
| 23 giờ 30 | Giỗ ngày 17 | Giỗ ngày 16 |
| 0 giờ 30 rạng sáng | Giỗ ngày 17 | Giỗ ngày 17 |
Hai cách chỉ vênh nhau trong khoảng từ 23 giờ đến nửa đêm. Nếu người thân mất đúng lúc này, cả nhà nên bàn với họ hàng, chọn một cách rồi ghi rõ vào sổ.
Mất vào tháng nhuận thì giỗ tháng nào
Năm âm lịch có tháng nhuận dài 13 tháng. Tính theo lịch âm Việt Nam, năm Ất Tỵ 2025 nhuận tháng 6, còn năm Mậu Thân 2028 sẽ nhuận tháng 5. Với người mất trong tháng nhuận, phần lớn nguồn hướng dẫn giỗ vào tháng chính cùng tên ở các năm sau. Ví dụ người mất ngày 10 tháng 6 nhuận năm Ất Tỵ, tức Chủ nhật 3/8/2025, thì giỗ ngày 10 tháng 6 âm lịch, rơi vào thứ Năm 23/7/2026 và thứ Ba 13/7/2027.
Trường hợp ngược lại, người mất vào tháng thường mà năm đó có tháng nhuận trùng tên thì giỗ vào tháng chính đứng trước, đến tháng nhuận chỉ cần thắp nén hương tưởng nhớ. Chẳng hạn ai mất trong tháng 5 âm lịch thì năm 2028 làm giỗ ở tháng 5 thường, bắt đầu từ thứ Tư 24/5/2028, còn tháng 5 nhuận kéo dài từ 23/6 đến 21/7/2028. Một số nhà có người mất đúng tháng nhuận, nếu năm sau lại nhuận đúng tháng đó thì chọn giỗ vào tháng nhuận. Trường hợp này hiếm và nên thống nhất trong gia đình.
Giỗ đầu, giỗ hết và cát kỵ khác nhau thế nào
- Giỗ đầu, còn gọi là tiểu tường: tròn một năm sau ngày mất. Gia đình vẫn đang trong thời gian để tang nên lễ thường trang trọng, mời đông đủ họ hàng.
- Giỗ hết, còn gọi là đại tường: tròn hai năm sau ngày mất, theo nếp phổ biến là mốc mãn tang. Lễ vẫn được làm chu đáo.
- Cát kỵ, còn gọi là giỗ thường: từ năm thứ ba trở đi. Con cháu mặc thường phục, không khí nhẹ nhàng hơn, nhiều nhà chỉ làm trong nội bộ gia đình.
Riêng giỗ đầu và giỗ hết, có hướng dẫn tính theo số tháng đủ, tức 12 tháng và 24 tháng âm lịch. Nếu khoảng giữa có một tháng nhuận, mốc đủ tháng sẽ đến sớm hơn ngày tháng mất một tháng, nên lễ cũng làm sớm lên. Từ cát kỵ trở đi thì quay về giỗ đúng ngày tháng mất, tháng nhuận không còn ảnh hưởng. Nhiều gia đình không tính khắt khe như vậy mà giữ nguyên ngày tháng mất. Khi phân vân, hãy hỏi các cụ trong họ hoặc nhà chùa quen.
Tiên thường và chính kỵ: vì sao cúng trước một ngày
Một lễ giỗ đầy đủ thường gồm hai phần. Tiên thường, còn gọi là lễ cáo giỗ, làm vào chiều hôm trước ngày mất. Mâm lễ nhỏ, có khi chỉ hương hoa, chén nước, đĩa quả, để xin phép thần linh trong nhà và mời người đã khuất cùng tổ tiên về dự giỗ hôm sau. Chính kỵ là lễ chính đúng ngày mất, thường cúng buổi sáng hoặc trước bữa trưa, sau đó con cháu cùng thụ lộc.
Nhiều nơi giữ nguyên tắc "giỗ được làm sớm, không làm muộn". Giỗ rơi giữa tuần thì có thể làm cỗ vào cuối tuần trước đó. Về số nén và thứ tự các bát hương khi cúng, bạn xem thêm bài cách thắp hương bàn thờ gia tiên.
Cách làm giữa các vùng cũng không giống nhau. Ở nông thôn miền Tây Nam Bộ, có nhà còn giữ lệ làm giỗ ba ngày gồm tiên thường, chánh giỗ và hậu thường. Mâm cỗ miền Bắc hay có gà luộc, xôi, giò, canh măng, miền Trung chuộng nhiều món nhỏ, còn miền Nam thường có thịt kho, canh khổ qua, bánh tét.
Đổi ngày giỗ âm sang dương: ví dụ ngày 15 tháng 3
Năm âm lịch không nhuận chỉ khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm dương chừng 11 ngày. Vì vậy ngày giỗ trên lịch dương cứ sớm dần mỗi năm, đến khi gặp năm có tháng nhuận thì lùi lại muộn hơn gần ba tuần. Bảng dưới đây tính cho ngày giỗ 15 tháng 3 âm lịch, kèm ngày tiên thường hôm trước:
| Năm âm lịch | Tiên thường, 14/3 âm | Chính kỵ, 15/3 âm |
|---|---|---|
| Bính Ngọ 2026 | Thứ Năm 30/4/2026 | Thứ Sáu 1/5/2026 |
| Đinh Mùi 2027 | Thứ Ba 20/4/2027 | Thứ Tư 21/4/2027 |
| Mậu Thân 2028 | Thứ Bảy 8/4/2028 | Chủ nhật 9/4/2028 |
| Kỷ Dậu 2029 | Thứ Sáu 27/4/2029 | Thứ Bảy 28/4/2029 |
| Canh Tuất 2030 | Thứ Ba 16/4/2030 | Thứ Tư 17/4/2030 |
Các ngày trên được tính theo thuật toán âm lịch Việt Nam của Hồ Ngọc Đức, dùng múi giờ Việt Nam. Bạn để ý năm 2029 ngày giỗ bị đẩy muộn về 28/4, vì năm Mậu Thân 2028 có thêm tháng 5 nhuận. Với ngày giỗ khác, bạn có thể tra lịch âm dương theo ngày rồi ghi sẵn cho vài năm tới.
Một trường hợp nhỏ cũng hay gặp: người mất ngày 30 mà năm nay tháng đó chỉ có 29 ngày. Ví dụ tháng Chạp năm Bính Ngọ chỉ có 29 ngày. Hướng dẫn thường thấy là làm giỗ vào ngày 29, tức ngày cuối của tháng đó.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ có phải cúng vào đúng giờ mất không?
Không cần. Giỗ tính theo ngày, giờ cúng tùy nếp nhà, phổ biến là buổi sáng hoặc trước bữa trưa.
Bận việc có được dời giỗ sang ngày khác không?
Theo nếp phổ biến, được làm sớm hơn vài ngày, không nên làm muộn sau ngày giỗ. Nếu dời tiệc lên cuối tuần trước, đúng ngày giỗ bạn vẫn nên thắp nén hương ở nhà.
Không ai nhớ ngày mất thì phải làm sao?
Hãy hỏi họ hàng, tìm giấy chứng tử, sổ hộ tịch hoặc ảnh, giấy tờ đám tang. Nếu vẫn không xác định được, nhiều dòng họ gộp vào một dịp cúng chung tổ tiên theo lệ riêng của họ.
Lỡ tính sai ngày giỗ thì có sao không?
Không nên quá lo. Lời khuyên thường gặp là thắp hương, thành tâm nói rõ sự nhầm lẫn rồi làm lại vào ngày đúng. Dạo gần ngày giỗ, nếu bạn hay mơ thấy đám giỗ thì đó thường chỉ là nỗi bận tâm ban ngày đi vào giấc ngủ.
Lời kết
Tóm lại, cách tính ngày giỗ theo âm lịch dựa trên ngày tắt thở, giỗ tháng chính khi gặp tháng nhuận, và làm tiên thường vào hôm trước. Những chỗ còn khác nhau như mất sau giờ Tý hay cách đếm giỗ đầu thì không có đáp án duy nhất. Điều quan trọng là cả nhà thống nhất một cách, ghi lại rõ ràng và giữ lòng thành mỗi năm.
