Người xưa có câu "sống Tết, chết giỗ". Khi ông bà còn sống, con cháu sum họp ngày Tết, khi các cụ đã khuất thì ngày giỗ thành dịp cả nhà quây quần. Mâm cỗ mỗi miền một khác, nhưng phút thắp hương đọc lời khấn thì nhà nào cũng coi trọng. Bài này kể lại từng loại giỗ, trình tự hai ngày lễ và đưa ra bài văn khấn ngày giỗ tự soạn theo khuôn truyền thống. Những điều dưới đây là phong tục, quan niệm dân gian, không phải khuôn phép bắt buộc.
Giỗ là gì và vì sao tính theo ngày mất âm lịch
Giỗ, chữ Hán gọi là kỵ nhật, là ngày tưởng nhớ người thân đã khuất, tính đúng ngày tháng người ấy mất theo âm lịch. Tục này bắt rễ từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên lâu đời của người Việt, về sau hòa với đạo hiếu của Nho giáo và ảnh hưởng của Phật giáo.
Ông bà ta xưa ghi chép theo lịch âm, nên trên lịch dương ngày giỗ xê dịch mỗi năm. Những ca khó như mất sau giờ Tý hay mất trong tháng nhuận đã có hướng dẫn riêng trong bài cách tính ngày giỗ theo âm lịch. Riêng tháng nhuận có nhiều quan niệm, phần đông giỗ vào tháng chính cùng tên.
Giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường khác nhau ra sao
Mấy năm đầu sau khi người thân mất, mỗi lần giỗ có tên gọi riêng:
- Giỗ đầu (tiểu tường): tròn một năm. Con cháu còn trong tang, lễ thường làm chu đáo, mời đủ họ hàng.
- Giỗ hết (đại tường): tròn hai năm, nhiều nơi coi đây là lúc mãn tang.
- Giỗ thường (cát kỵ): từ năm thứ ba trở đi. Chữ "cát" nghĩa là lành, giỗ lúc này là dịp đoàn tụ ấm cúng.
Lấy một ví dụ, ngày được đổi bằng chương trình lịch âm Việt Nam. Bà mất Thứ Bảy 27/12/2025, tức ngày 8 tháng 11 năm Ất Tỵ. Các mốc giỗ của bà rơi vào những ngày sau:
| Mốc giỗ | Ngày âm lịch | Tiên thường | Chính kỵ |
|---|---|---|---|
| Giỗ đầu | 8/11 Bính Ngọ | Thứ Ba 15/12/2026 | Thứ Tư 16/12/2026 |
| Giỗ hết | 8/11 Đinh Mùi | Thứ Bảy 4/12/2027 | Chủ nhật 5/12/2027 |
| Cát kỵ đầu tiên | 8/11 Mậu Thân | Thứ Sáu 22/12/2028 | Thứ Bảy 23/12/2028 |
Giai đoạn này không có tháng nhuận chen giữa, nên tính theo số tháng đủ hay theo ngày tháng mất đều ra cùng kết quả. Ngày giỗ đầu của bà là Thứ Tư, con cháu đi làm xa có thể dồn cỗ lên cuối tuần trước đó, vì dân gian thường cho phép làm sớm chứ không nên để muộn.
Tiên thường và chính kỵ: hai ngày của một lễ giỗ
Buổi chiều trước ngày giỗ, nhiều nhà làm lễ tiên thường, có nơi gọi nôm là cúng cáo. Mâm lễ đơn sơ với nén hương, bình hoa, ít hoa quả và chén nước trong. Con cháu thưa với Thổ Công, Táo Quân rằng mai nhà có giỗ, đồng thời kính mời ông bà, cha mẹ sáng mai về sum họp. Ai ở gần thì tranh thủ ra mộ thắp hương, dọn cỏ.
Sang hôm sau là lễ chính kỵ, giờ cúng phổ biến nhất là buổi sáng, kịp cho cả nhà ăn cỗ trưa. Trình tự quen thuộc như sau:
- Lau bàn thờ, thay nước, cắm hoa. Nếu nhân dịp này muốn sắp xếp lại, bạn nên đọc trước những điều kiêng khi đặt bàn thờ gia tiên.
- Bày cỗ, có vài món người đã khuất từng thích.
- Người chủ lễ thắp hương, khấn thần linh trước, khấn gia tiên sau.
- Con cháu theo thứ bậc lần lượt thắp hương, vái lạy.
- Đợi hương cháy gần hết thì vái tạ, hóa vàng nếu có, rồi hạ lễ.
- Cả nhà thụ lộc, kể chuyện về người đã khuất.
Bài văn khấn ngày giỗ
Ba bài dưới đây gồm khấn thần linh dùng cho cả hai ngày, khấn gia tiên chiều tiên thường và khấn gia tiên đúng ngày giỗ. Chỗ ba chấm, bạn điền tên, ngày âm lịch và địa chỉ.
Bài khấn thần linh, đọc trước
Nam mô A Di Đà Phật. Nam mô A Di Đà Phật. Nam mô A Di Đà Phật.
Con kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy ngài Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân, ngài Bản gia Thổ Công, Thổ Địa, Long Mạch Tôn thần, cùng chư vị Tôn thần coi sóc ngôi nhà này.
Hôm nay là ngày ... tháng ... năm ... âm lịch. Tín chủ con là ..., cùng toàn gia quyến, hiện ngụ tại ...
Nhân ngày giỗ của ..., mất ngày ... tháng ... năm ..., con cháu chúng con theo nếp nhà, thành tâm sửa biện hương hoa, trà quả dâng lên trước án. Kính xin chư vị Tôn thần cho phép chân linh người đã khuất cùng tổ tiên nội ngoại được về hưởng lễ, chứng giám tấm lòng hiếu kính của con cháu.
Cúi xin chư vị thương xót phù trì, cho cả nhà được bình an, trong ấm ngoài êm, con cháu thuận hòa. Lễ mọn lòng thành, kính xin chư vị chứng tri. Phục duy cẩn cáo. Nam mô A Di Đà Phật, ba lần.
Bài khấn gia tiên chiều tiên thường
Nam mô A Di Đà Phật, ba lần. Con kính lạy Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, các bậc tiên linh nội ngoại họ ...
Hôm nay là ngày ... tháng ... năm ... âm lịch, tín chủ con là ..., ở tại ... Ngày mai là kỵ nhật của ... Chiều nay con cháu dọn bàn thờ, sửa lễ mọn, thắp nén hương thưa trước để chân linh và tổ tiên được biết. Kính mời ngày mai về chứng giám, sum họp cùng con cháu. Cẩn cáo.
Bài khấn gia tiên đúng ngày giỗ
Nam mô A Di Đà Phật, ba lần. Con kính lạy Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, các bậc tiên linh nội ngoại. Con kính lạy chân linh ..., mất ngày ... tháng ... năm ..., hưởng thọ ... tuổi.
Hôm nay là ngày ... tháng ... năm ... âm lịch, chính ngày kỵ nhật. Tín chủ con là ..., cùng các con cháu, dâu rể, hiện ở tại ...
Năm tháng trôi qua, công ơn sinh thành dưỡng dục con cháu không dám quên. Nhân ngày giỗ, chúng con thành tâm sửa biện cỗ bàn, hương hoa, trà quả, kính dâng trước án, kính mời chân linh về hưởng lễ, cùng mời tổ tiên nội ngoại và các vị hương linh trong họ cùng về thụ hưởng.
Cúi xin phù hộ độ trì cho con cháu mạnh khỏe, hiếu thuận, làm ăn lương thiện, gia đạo yên vui. Chúng con lễ bạc lòng thành, cúi xin thượng hưởng. Phục duy cẩn cáo. Nam mô A Di Đà Phật, ba lần.
Giỗ đầu có thể thêm câu "từ ngày ... khuất bóng, con cháu ngày đêm thương nhớ, nay vừa tròn một năm". Giỗ hết thì thay bằng "nay đã tròn hai năm".
Giải nghĩa từ Hán Việt trong bài khấn
| Từ | Nghĩa dễ hiểu |
|---|---|
| Tín chủ | Người đứng ra làm lễ, đại diện cả nhà |
| Kỵ nhật | Ngày giỗ, ngày người thân mất |
| Sửa biện | Sắm sửa, chuẩn bị lễ vật |
| Hương đăng | Hương và đèn |
| Chân linh | Linh hồn người đã khuất |
| Tổ khảo, Tổ tỷ | Ông tổ, bà tổ đã mất |
| Phù trì | Nâng đỡ, che chở |
| Thượng hưởng | Kính mời về hưởng lễ |
| Phục duy cẩn cáo | Cúi mong và kính cẩn thưa trình |
Lòng thành quan trọng hơn mâm cao cỗ đầy
Giỗ trước hết là dịp con cháu nhớ về nguồn cội và gặp gỡ nhau. Không có quy định nào bắt phải làm nhiều mâm hay mời thầy cúng, một mâm cơm sạch sẽ, bình hoa, nén hương là trọn ý. Chưa thuộc văn khấn thì nói bằng lời của mình, rõ tên người được giỗ và lòng biết ơn, cũng không sai.
Giữ an toàn khi cúng giỗ
- Đặt nến, bát hương xa rèm cửa và đồ dễ cháy.
- Cả nhà ra mộ hay đi vắng thì tắt nến, đừng để lửa không người trông.
- Đốt vàng mã ít hoặc không đốt. Nếu hóa vàng, dùng thùng kim loại ở nơi thoáng, đúng chỗ nhiều địa phương khuyến khích.
- Nhà chung cư không hóa vàng ở hành lang hay ban công kín.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ đầu có phải khấn khác giỗ thường không?
Khung bài khấn giống nhau, chỉ thêm câu nói rõ đây là giỗ đầu và nỗi thương nhớ của con cháu.
Không làm lễ tiên thường có được không?
Được. Nhiều nhà chỉ làm lễ chính, khi đó bài khấn thần linh gộp cả ý xin phép và mời gia tiên.
Ai nên đứng ra khấn trong ngày giỗ?
Thường là người lo việc thờ tự như con trưởng. Con gái, con dâu đứng khấn khi cần cũng không sao.
Gần ngày giỗ hay nằm mơ thấy người đã mất có sao không?
Thường là do mình đang bận lòng chuẩn bị lễ. Cách dân gian lý giải có trong bài mơ thấy đám giỗ, đừng vì giấc mơ mà lo.
Lời kết
Điều làm nên một bài văn khấn ngày giỗ tử tế là tấm lòng thật của người đọc, chữ nghĩa chỉ là chiếc áo bên ngoài. Ghi lại ngày mất âm lịch, chuẩn bị vừa sức, giữ an toàn hương lửa, và để ngày giỗ là lúc cả nhà ngồi lại bên nhau.