Chiều 23 tháng Chạp, khi mâm cúng tiễn ông Công ông Táo vừa hạ xuống, nhiều gia đình bắt đầu một việc quen thuộc khác: lau bàn thờ, tỉa bớt chân hương, đánh lại bộ đồ đồng cho sáng. Việc này thường được gọi là bao sái bàn thờ. Đây là nếp nhà mang ý nghĩa sửa soạn chỗ thờ phụng cho sạch sẽ trước năm mới, đồng thời cũng là dịp con cháu tự tay chăm chút nơi tưởng nhớ ông bà. Những điều dưới đây là thói quen phổ biến trong dân gian, mỗi nhà có thể làm khác đi đôi chút mà không có gì sai.
Bao sái bàn thờ là gì
Hiểu đơn giản, bao sái là dọn dẹp và làm sạch toàn bộ bàn thờ: bát hương, bài vị, ảnh thờ, chén nước, lọ hoa, đèn, mâm bồng và mặt bàn. Phần được nhắc nhiều nhất là tỉa chân hương, tức rút bớt những que hương cũ đã cháy hết còn cắm trong bát. Sau cả năm thắp hương, chân hương mọc dày, tro dâng cao, bụi bám vào đồ thờ, nên việc làm sạch cuối năm vừa là chuyện vệ sinh vừa mang ý nghĩa tâm linh theo quan niệm dân gian.
Nhiều nhà không chỉ bao sái dịp Tết mà còn lau dọn nhẹ vào ngày rằm, mùng một. Lần cuối năm thường làm kỹ hơn cả vì gắn với việc đón tổ tiên về ăn Tết.
Nên bao sái bàn thờ vào ngày nào
Thói quen phổ biến là bao sái sau lễ cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp, vì người ta quan niệm lúc ấy Táo quân đã lên trời. Năm nay, 23 tháng Chạp năm Bính Ngọ rơi vào Thứ Bảy 30/1/2027. Nếu chưa chuẩn bị xong lễ Táo quân, bạn có thể xem lại bài những việc cần làm trong lễ cúng ông Công ông Táo trước khi tính tới chuyện dọn bàn thờ.
Không phải nhà nào cũng làm đúng ngày 23. Nhiều gia đình bận đi làm nên dọn vào cuối tuần hoặc vào một ngày bất kỳ trước giao thừa. Cần để ý là tháng Chạp năm Bính Ngọ chỉ có 29 ngày, nên giao thừa rơi vào đêm 29 Tết. Bảng dưới đây giúp bạn đối chiếu lịch:
| Ngày âm lịch | Dương lịch | Thứ |
|---|---|---|
| 23 tháng Chạp | 30/1/2027 | Thứ Bảy |
| 24 tháng Chạp | 31/1/2027 | Chủ nhật |
| 25 tháng Chạp | 1/2/2027 | Thứ Hai |
| 26 tháng Chạp | 2/2/2027 | Thứ Ba |
| 27 tháng Chạp | 3/2/2027 | Thứ Tư |
| 28 tháng Chạp | 4/2/2027 | Thứ Năm |
| 29 tháng Chạp, giao thừa | 5/2/2027 | Thứ Sáu |
Lời khuyên thực tế là nên làm xong trước ngày 28 để còn thời gian bày mâm ngũ quả, cắm hoa và mua sắm. Dọn quá sát giao thừa dễ vội vàng, dễ làm rơi vỡ đồ thờ.
Chuẩn bị đồ dùng và nước lau
Bạn nên dành riêng khăn, chậu, chổi lông cho việc bao sái, không dùng chung với khăn lau bếp hay lau nhà. Ngoài ra cần một khay hoặc mâm sạch để đặt tạm đồ thờ, vài tờ giấy sạch lót khi tỉa chân hương và một chiếc thìa nhỏ để xúc bớt tro.
Về nước lau, các hướng dẫn dân gian khá đa dạng. Những loại hay được nhắc tới gồm:
- Nước sạch, có thể dùng nước ấm, đủ để lau bụi trên mặt bàn và đồ gỗ.
- Rượu trắng, giúp bay hơi nhanh, ít đọng nước trên đồ gỗ.
- Nước gừng hoặc rượu gừng, gừng tươi đập dập ngâm cùng rượu, được nhiều nhà ưa vì mùi ấm.
- Nước ngũ vị hương, mua sẵn ở cửa hàng đồ thờ hoặc tự đun từ các vị thơm, tạo mùi thanh khi lau.
Có nơi lại khuyên không dùng rượu gừng mà chỉ dùng nước thơm, nên bạn cứ theo nếp nhà mình. Điều các nguồn đều thống nhất là không dùng hóa chất tẩy rửa mạnh. Đồ đồng nên dùng loại nước đánh đồng chuyên dụng, đồ sứ chỉ lau nhẹ, khăn vắt thật ráo để nước không ngấm vào gỗ.
Có nên rút chân hương và rút bao nhiêu
Câu trả lời phổ biến là nên tỉa bớt nhưng không rút hết. Theo quan niệm dân gian, chân hương còn lại là dấu vết của sự nối tiếp hương khói, nên người ta giữ lại vài chân, thường là số lẻ như 3, 5, 7 hoặc 9. Một số gia đình còn kiêng rút những chân hương cắm đầu tiên khi mới bốc bát hương. Với những cách làm khác nhau như vậy, bạn nên hỏi người lớn trong nhà để giữ đúng nếp quen.
Khi tỉa, một tay giữ chắc bát hương, tay kia rút nhẹ từng chân, đặt lên tờ giấy sạch. Cố gắng không nhấc bổng, không xoay bát hương, vì nhiều người coi trọng việc giữ bát hương yên vị. Tro dâng cao thì xúc bớt phần trên, giữ lại lớp tro sạch phía dưới. Muốn hiểu kỹ hơn về vị trí, chất liệu và cách giữ gìn, bạn có thể đọc bài những điều cần biết về bát hương.
Chân hương và tro rút ra thường được gói lại, đốt thành tro rồi rải ở gốc cây hoặc thả xuống dòng nước sạch. Điều nên tránh là bỏ lẫn vào thùng rác sinh hoạt.
Thứ tự bao sái bàn thờ
Các bước dưới đây là trình tự nhiều nhà vẫn làm. Bạn không cần câu nệ từng chi tiết, chỉ cần làm cẩn thận và giữ thái độ thành kính.
- Thắp một tuần hương, khấn xin phép lau dọn. Lời khấn bằng lời của mình là được, thường gồm ngày tháng, tên gia chủ, địa chỉ và lời xin phép được bao sái. Chờ hương cháy gần hết rồi mới bắt đầu.
- Chụp lại ảnh bàn thờ bằng điện thoại để lúc bày lại không nhầm vị trí. Sau đó hạ ảnh thờ, chén nước, lọ hoa, đèn xuống khay sạch.
- Tỉa chân hương, xúc bớt tro, dùng khăn ẩm lau vành và thân bát hương.
- Lau đồ thờ từng món, rửa chén nước bằng nước sạch rồi để khô.
- Lau mặt bàn thờ từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài, lau khô lại lần cuối.
- Bày đồ thờ về đúng chỗ cũ, thay nước, cắm hoa mới, rồi thắp hương báo đã dọn xong.
Ai nên làm và lưu ý cho nhà chung cư
Thông thường gia chủ hoặc người vẫn lo việc hương khói trong nhà sẽ đứng ra bao sái. Trước khi làm, người đó tắm rửa, mặc quần áo gọn gàng, rửa tay sạch. Con cháu có thể phụ một tay lau đồ đã hạ xuống. Người lớn tuổi nên để người trẻ trèo lên cao, còn mình đứng dưới chỉ dẫn, như vậy an toàn hơn cho cả nhà.
Ở chung cư, bàn thờ thường là kệ treo tường hoặc tủ thờ cao, không gian hẹp, nên có vài điểm cần chú ý riêng:
- Dùng thang gấp chắc chắn thay vì kê ghế nhựa, có người giữ thang khi tỉa chân hương trên cao.
- Mở cửa sổ cho thoáng khi thắp hương, vì khói trong phòng kín dễ gây cay mắt và có thể làm đầu báo khói hoạt động.
- Không đổ tro hay chân hương vào bồn rửa, bồn cầu, vừa thiếu trang nghiêm vừa dễ tắc ống.
- Nhiều tòa nhà không cho đốt đồ ở ban công hay hành lang. Hãy gói chân hương lại, mang tới nơi thoáng được phép đốt, hoặc hỏi ban quản lý.
Nếu đang băn khoăn về cách bố trí bàn thờ trong căn hộ, bài bàn thờ phong thủy có thêm gợi ý về vị trí và cách sắp đặt.
Câu hỏi thường gặp
Không kịp làm ngày 23 tháng Chạp thì có sao không?
Không sao. Ngày 23 chỉ là mốc quen thuộc. Bạn có thể bao sái vào bất kỳ ngày nào trước giao thừa, miễn là làm cẩn thận, sạch sẽ.
Lỡ làm xê dịch bát hương thì phải làm gì?
Bạn chỉ cần đặt lại bát hương ngay ngắn đúng chỗ, thắp một nén hương thành tâm. Đừng quá lo lắng hay suy diễn thành điềm xấu.
Bao sái có cần mâm lễ lớn không?
Không cần. Phần lớn gia đình chỉ thắp hương, đặt chén nước, đĩa hoa quả hoặc vài bông hoa tươi. Thành ý quan trọng hơn mâm lễ.
Bát hương đã quá cũ, nứt vỡ có nên thay luôn dịp này?
Thay bát hương là việc riêng, thường có nghi thức hạ bát hương cũ và bốc bát hương mới. Nếu cần thay, bạn nên hỏi người có kinh nghiệm hoặc nhà chùa gần nhà để làm cho chu đáo.
Lời kết
Bàn thờ sạch, hương khói ấm áp là cách nhiều gia đình bày tỏ lòng biết ơn với ông bà trước thềm năm mới. Hãy chọn ngày thuận tiện cho cả nhà, chuẩn bị đồ dùng riêng, làm từ tốn từng bước và giữ an toàn khi trèo cao. Hiểu đúng ý nghĩa của việc bao sái bàn thờ cuối năm, bạn sẽ thấy đây là một công việc nhẹ nhàng, gắn kết các thế hệ hơn là một nghi lễ nặng nề.