Đứng trước khung cửa vừa xây xong, anh thợ rút thước dây ra, kéo một đường rồi bảo: "Chỗ này 90 phân rơi vào cung đen, nới thêm vài phân cho đẹp". Nhiều chủ nhà nghe vậy thì gật đầu nhưng không hiểu vì sao. Bài này giải thích thước Lỗ Ban là gì, ba loại thước khác nhau ở đâu, các cung được sắp theo thứ tự nào và cách tự tính cung cho một số đo bất kỳ. Thước Lỗ Ban là kinh nghiệm dân gian trong nghề mộc và xây dựng, nên đọc như một tham khảo, không phải quy định kỹ thuật.
Thước Lỗ Ban là gì
Tên thước gắn với Lỗ Ban, người thợ thời Xuân Thu được giới thợ mộc Trung Hoa tôn làm tổ nghề. Về hình thức, đây là một cây thước dây bình thường nhưng có in thêm các dải chữ chia ô. Mỗi dải tương ứng một chu kỳ dài cố định, trong chu kỳ chia đều thành các cung lớn mang tên tốt hoặc xấu, cung tốt in màu đỏ, cung xấu in màu đen. Hết một chu kỳ thì các cung lặp lại từ đầu.
Người dùng thước không cần nhớ tên cung. Chỉ cần kéo thước tới số đo cần xét và nhìn xem vạch đó nằm trên ô đỏ hay ô đen. Tuy vậy, hiểu cách chia cung sẽ giúp bạn tự kiểm tra khi không có thước trong tay, hoặc khi hai loại thước cho kết quả khác nhau.
Ba loại thước và việc dùng của từng loại
Đối chiếu nhiều nguồn tham khảo phổ biến về phong thủy nhà ở, các nguồn thống nhất có ba loại chu kỳ chính. Chỗ khác nhau đáng kể nhất là thước âm phần, nơi ghi 38,8 cm, nơi ghi 39 cm. Bảng dưới gom lại cách dùng được nhắc nhiều nhất:
| Loại thước | Chu kỳ | Số cung lớn | Thường dùng đo |
|---|---|---|---|
| Thông thủy | 52,2 cm | 8 | Khoảng rỗng: cửa đi, cửa sổ, ô thoáng, giếng trời |
| Dương trạch | 42,9 cm | 8 | Khối đặc: bệ, bậc, bếp, tủ, kích thước phủ bì |
| Âm phần | 38,8 cm (có nơi ghi 39 cm) | 10 | Bàn thờ, tủ thờ, mộ phần |
Thứ tự các cung tốt xấu trên thước
Mỗi loại thước có bộ tên cung riêng. Thứ tự dưới đây khớp nhau ở các nguồn đã đối chiếu, chỉ khác vài cách gọi tên, ghi trong ngoặc.
Thước 52,2 cm: 8 cung
Theo thứ tự từ đầu thước: Quý nhân, Hiểm họa, Thiên tai, Thiên tài, Nhân lộc, Cô độc, Thiên tặc, Tể tướng. Các cung đỏ là Quý nhân, Thiên tài, Nhân lộc, Tể tướng, bốn cung còn lại in đen. Mỗi cung rộng khoảng 6,5 cm.
Thước 42,9 cm: 8 cung
Thứ tự là Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp (có nơi gọi Nạn), Hại, Bản (có nơi gọi Bổn hoặc Mạng). Cung tốt là Tài, Nghĩa, Quan, Bản. Mỗi cung rộng khoảng 5,4 cm và lại chia thành bốn cung nhỏ.
Thước 38,8 cm: 10 cung
Thứ tự là Đinh, Hại, Vượng, Khổ, Nghĩa, Quan, Tử, Hưng, Thất, Tài. Sáu cung tốt gồm Đinh, Vượng, Nghĩa, Quan, Hưng, Tài, bốn cung xấu là Hại, Khổ, Tử, Thất. Mỗi cung rộng khoảng 3,9 cm.
Cách đo thông thủy cửa cho đúng
Lỗi hay gặp nhất là đo cả khung bao rồi đem so với thước thông thủy. Kích thước thông thủy là phần lọt lòng, tức khoảng trống thật sự mà người và gió đi qua được. Khi đo cửa:
- Đo chiều rộng giữa hai mép trong của khung bao, không tính độ dày khung, không tính cánh cửa.
- Đo chiều cao từ mặt sàn đã hoàn thiện (đã lát gạch hoặc sàn gỗ) lên tới mép dưới khung trên.
- Nếu đang xây thô, cộng thêm độ dày lớp gạch lát và khung bao dự kiến rồi mới tra cung, tránh làm xong mới lệch.
- Với cửa nhiều cánh, đo cả khoảng lọt lòng chung, sau đó mới tính đến từng cánh nếu muốn kỹ hơn.
Với cửa chính, ngoài số đo còn nhiều điều được dân gian để ý như cửa đối diện cầu thang, cửa thẳng hàng với cửa sau. Bạn có thể đọc thêm bài những kiêng kỵ khi làm cửa nhà trước khi chốt bản vẽ.
Tự tính cung cho số đo bằng phép chia
Không có thước trong tay, bạn vẫn tính được. Lấy số đo chia cho chu kỳ thước, giữ phần dư. Lấy phần dư chia cho độ rộng một cung (chu kỳ chia số cung), được bao nhiêu thì cộng 1 là số thứ tự cung. Ví dụ cửa lọt lòng 127 cm: 127 chia 52,2 được 2 lần, dư 22,6 cm. Mỗi cung rộng 6,525 cm, phần dư 22,6 nằm trong đoạn từ 19,6 đến 26,1 cm, tức cung thứ 4 là Thiên tài.
Các ví dụ dưới đây đều tính theo cách đó:
| Hạng mục | Số đo | Thước | Phần dư | Cung |
|---|---|---|---|---|
| Cửa đi | 81 cm | 52,2 cm | 28,8 cm | Nhân lộc (tốt) |
| Cửa đi | 90 cm | 52,2 cm | 37,8 cm | Cô độc (xấu) |
| Cửa đi | 127 cm | 52,2 cm | 22,6 cm | Thiên tài (tốt) |
| Bàn thờ | 127 cm | 38,8 cm | 10,6 cm | Vượng (tốt) |
| Bàn thờ | 153 cm | 38,8 cm | 36,6 cm | Tài (tốt) |
Cửa 90 cm là con số rất hay gặp trong bản vẽ phòng ngủ, nhưng theo thước thông thủy lại rơi vào cung Cô độc. Cung Cô độc ở vòng thứ hai kéo dài từ khoảng 84,9 đến 91,3 cm. Muốn sang cung đỏ gần nhất, có thể thu về khoảng 79 đến 84 cm để vào Nhân lộc. Nếu nới rộng ra thì gặp tiếp Thiên tặc, cũng là cung đen, phải lên khoảng 98 đến 104 cm mới vào Tể tướng, điều không phải phòng nào cũng làm được. Đây là lý do nhiều thợ chọn sẵn 81 cm cho cửa một cánh.
Với bàn thờ, nếu tính theo chu kỳ 39 cm thay vì 38,8 cm thì 127 cm dư 10 cm và 153 cm dư 36 cm, vẫn rơi đúng cung Vượng và cung Tài. Hai cách chia chỉ cho kết quả khác nhau khi số đo nằm sát ranh giới giữa hai cung, lúc đó nên nhích thêm một hai phân cho chắc.
Bàn thờ nên đo theo thước nào
Phần lớn các nguồn khuyên dùng thước âm phần cho bàn thờ, tủ thờ, vì đây là đồ vật gắn với việc thờ cúng. Một số thợ mộc đo thêm bằng thước 42,9 cm cho chiều cao và chiều sâu, coi bàn thờ là một khối đồ gỗ. Bạn có thể ưu tiên chiều dài theo thước âm phần, còn chiều cao chọn sao cho người thắp hương đứng thẳng tay với tới bát hương mà không phải kiễng chân.
Kích thước chỉ là một phần. Vị trí và hướng đặt thường được coi trọng hơn, và bài cách chọn hướng đặt bàn thờ hợp tuổi gia chủ có thể giúp bạn sắp xếp phần này.
Đừng để thước Lỗ Ban lấn át công năng
Cung đỏ cung đen là chuyện tâm lý và phong tục. Còn cửa quá hẹp thì khó khiêng tủ lạnh, giường vào phòng, cửa thoát hiểm không đủ rộng thì nguy hiểm khi có cháy. Khi số đo theo thước mâu thuẫn với yêu cầu an toàn hay quy chuẩn xây dựng mà kỹ sư, kiến trúc sư đưa ra, hãy ưu tiên an toàn rồi tìm cung đỏ gần nhất trong khoảng cho phép. Với cửa chính, cách mở cánh cũng ảnh hưởng tới lối đi lại, bạn có thể xem thêm bài cửa chính nên mở vào trong hay ra ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Thước Lỗ Ban 52,2 cm và 52 cm có khác nhau không?
Có nơi làm tròn thành 52 cm. Chênh 2 mm mỗi chu kỳ là nhỏ, nhưng với cửa rộng trên 2 mét thì sai số cộng dồn gần 1 cm, đủ để đẩy một số đo sát ranh giới sang cung bên cạnh. Nên dùng một loại thước thống nhất từ đầu đến cuối.
Cửa nhôm kính, cửa cuốn có cần đo theo thước Lỗ Ban không?
Nhiều gia đình vẫn đo cho yên tâm, cách đo không khác cửa gỗ: lấy kích thước lọt lòng. Với cửa cuốn gara, độ rộng cần đủ cho xe ra vào là yêu cầu trước tiên.
Số đo rơi đúng vạch giữa hai cung thì tính sao?
Coi như chưa chắc và nhích vào giữa cung đỏ gần nhất một chút. Sai số thi công thường vài milimét, đứng sát vạch thì làm xong rất dễ lệch sang cung khác.
Đồ nội thất mua sẵn có cần đo lại không?
Không bắt buộc. Nếu là món lớn như bàn thờ, tủ thờ thì có thể đo trước khi mua, còn bàn ghế, tủ quần áo thì nên chọn theo diện tích phòng và thói quen dùng.
Lời kết
Nắm được ba chu kỳ 52,2 cm, 42,9 cm, 38,8 cm và cách chia lấy dư, bạn có thể tự kiểm lại số đo thợ đưa ra, thay vì chỉ nghe "cung đỏ" hay "cung đen". Hy vọng phần hướng dẫn về thước Lỗ Ban và cách đo cửa, bàn thờ giúp bạn chọn được kích thước vừa ý mà vẫn tiện dùng, an toàn cho cả nhà.