Năm nay, ngày 23 tháng Chạp rơi vào Thứ Bảy 30/1/2027, đúng dịp cuối tuần nên nhiều nhà có thể thong thả lau bếp, sửa lễ và đưa con cháu ra hồ thả cá. Với người Việt, lễ tiễn ông Công ông Táo là cái mốc báo hiệu Tết đã gõ cửa: bếp được dọn sạch, bàn thờ được lau lại, ai đi xa bắt đầu tính ngày về. Bài này kể lại sự tích, cách sắm lễ, một bài văn khấn tự soạn đọc lên trôi chảy, và cách thả cá chép sao cho đúng ý phóng sinh.
Táo quân là ai, vì sao lại hai ông một bà
Tục thờ Táo có gốc từ ba vị thần trong Đạo giáo Trung Hoa là Thổ Công, Thổ Địa và Thổ Kỳ. Khi vào Việt Nam, ba vị được người Việt kể lại thành câu chuyện "hai ông một bà" rất đời thường.
Chuyện rằng vợ chồng Trọng Cao và Thị Nhi lấy nhau lâu không có con, hay cãi vã, có lần người chồng đánh vợ. Thị Nhi bỏ đi rồi lấy Phạm Lang. Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ, tiền hết thành kẻ ăn xin, tình cờ xin ăn đúng nhà Thị Nhi. Nhận ra chồng cũ, nàng giấu ông trong đống rơm. Phạm Lang về đốt rơm lấy tro bón ruộng, Trọng Cao chết cháy. Thị Nhi lao vào lửa theo, Phạm Lang thương vợ cũng nhảy vào. Ngọc Hoàng cảm động, cho ba người thành ba ông đầu rau giữ bếp: Phạm Lang làm Thổ Công coi bếp, Trọng Cao làm Thổ Địa coi nhà, Thị Nhi làm Thổ Kỳ coi chợ búa.
Theo quan niệm dân gian, Táo quân ghi chép việc tốt việc xấu của gia đình suốt năm, đến 23 tháng Chạp cưỡi cá chép lên chầu Trời tâu với Ngọc Hoàng, rồi trở lại vào đêm giao thừa. Cá chép vượt vũ môn hóa rồng vì thế trở thành phương tiện đưa các ngài đi, đồng thời gửi gắm mong ước vượt khó, mưa thuận gió hòa của nhà nông.
Lịch cúng ông Công ông Táo Tết Đinh Mùi
Bảng ngày dưới đây được đổi từ dương lịch sang âm lịch theo múi giờ Việt Nam. Tháng Chạp năm Bính Ngọ là tháng thiếu, chỉ có 29 ngày, nên từ lễ tiễn Táo quân đến mùng 1 Tết chỉ còn đúng 7 ngày.
Ở miền Bắc, nhiều nhà cúng trước 12 giờ trưa ngày 23 vì quan niệm sau giờ đó Táo quân đã lên đường. Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng đây là quan niệm phổ biến chứ không có quy định chuẩn. Bận đi làm, gia đình có thể cúng từ tối 22 hoặc sáng sớm 23. Ở miền Nam, không ít nhà cúng vào buổi tối. Mỗi vùng mỗi nhà có nếp riêng, cứ theo nếp nhà mình là được.
Sắm lễ cúng ông Công ông Táo
Lễ vật không có tiêu chuẩn cố định. Một mâm thường gặp ở miền Bắc gồm:
- Ba bộ mũ, áo, hia bằng giấy: hai bộ cho hai ông, một bộ cho bà. Bộ cũ được hóa đi, thay bộ mới.
- Cá chép: một hoặc ba con, cá sống thả trong chậu nước, hoặc cá giấy, cá làm bằng xôi, bằng thạch.
- Hương, hoa, quả, trầu cau, rượu, nước, thêm ít bánh kẹo.
- Mâm cỗ mặn có xôi, gà hoặc thịt luộc, canh, hoặc mâm chay hoa quả, bánh trái, tùy điều kiện.
Mâm có thể đặt ở bàn thờ gia tiên hoặc khu vực bếp, tùy quan niệm từng nhà. Ở nhiều nơi miền Nam, mâm đơn giản hơn với chè, xôi, trái cây. Nhà neo người chỉ cần nén hương, chén nước, đĩa quả cũng đã đủ lễ. Những việc nên làm trước và sau lễ được hướng dẫn kỹ trong bài việc cần làm trong lễ cúng ông Công ông Táo.
Trình tự lễ tiễn Táo quân
Bài văn khấn ông Công ông Táo
Bài khấn dưới đây viết theo lối cổ truyền, gia chủ điền họ tên và địa chỉ vào chỗ ba chấm, đọc chậm rãi trước mâm lễ.
Nam mô A Di Đà Phật. Nam mô A Di Đà Phật. Nam mô A Di Đà Phật.
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân. Con kính lạy ngài Thổ Công coi sóc bếp lửa, ngài Thổ Địa giữ gìn nhà cửa, bà Thổ Kỳ trông nom chợ búa cùng chư vị thần linh cai quản trong nhà.
Hôm nay là ngày 23 tháng Chạp năm Bính Ngọ. Tín chủ con là ..., cùng toàn gia ngụ tại ...
Một năm qua, nhờ các ngài coi sóc, bếp nhà con lửa ấm, cơm nước đủ đầy, ra vào yên ổn. Nay đến ngày các ngài lên chầu Trời, gia đình con dọn bếp sạch sẽ, thành tâm sửa biện hương đăng, hoa quả, mũ áo, cá chép cùng phẩm vật, kính dâng trước án để tiễn các ngài lên đường.
Trong năm, gia đình con có điều gì sơ suất, lời ăn tiếng nói chưa phải, việc làm chưa chu toàn, cúi xin các ngài rộng lòng lượng thứ. Khi tâu trình Ngọc Hoàng, xin các ngài nói giúp những điều lành để gia đình con được soi xét khoan dung.
Cúi xin các ngài phù trì cho năm mới Đinh Mùi bếp lửa an toàn, cả nhà mạnh khỏe, làm ăn ngay thẳng, con cháu chăm ngoan, gia đạo hòa thuận.
Chúng con lễ mọn lòng thành, cúi xin chứng giám. Phục duy cẩn cáo. Nam mô A Di Đà Phật. Nam mô A Di Đà Phật. Nam mô A Di Đà Phật.
Giải nghĩa các từ khó
| Từ | Nghĩa dễ hiểu |
|---|---|
| Đông Trù Tư Mệnh | Vị thần coi bếp và giữ việc phúc họa của nhà |
| Táo phủ Thần quân | Vị thần ở phủ bếp, tức Táo quân |
| Tín chủ | Người có lòng tin, đứng ra chủ lễ |
| Sửa biện | Sắm sửa, chuẩn bị chu đáo |
| Hương đăng | Hương và đèn |
| Chầu Trời | Lên trời gặp Ngọc Hoàng |
| Phù trì | Nâng đỡ, che chở |
| Chứng giám | Soi xét và chứng nhận lòng thành |
| Phục duy cẩn cáo | Cúi mong và kính cẩn thưa trình |
Thả cá chép thế nào cho đúng
Thả cá vừa là tiễn Táo quân, vừa mang ý nghĩa phóng sinh. Nếu cá chết vì bị ném từ trên cao, hay mặt hồ ngập túi nilon, thì ý đẹp ấy không còn. Vài lưu ý nhỏ:
- Chỉ cần một đến ba con. Cá nhiều hay to không làm lễ thiêng hơn.
- Chọn ao, hồ, sông nước sạch gần nhà, tránh chỗ nước tù, ô nhiễm.
- Không ném cá từ thành cầu cao. Hạ chậu sát mặt nước rồi nghiêng nhẹ cho cá tự bơi ra. Ở nơi có tình nguyện viên hỗ trợ, cứ nhờ họ thả giúp.
- "Thả cá, đừng thả túi nilon": mang túi về hoặc bỏ vào thùng rác.
- Không đổ tro, vàng mã, chân hương xuống nước.
- Nhà ở chung cư xa hồ có thể dùng cá giấy hoặc cá bằng xôi, ý nghĩa vẫn trọn vẹn.
Giữ an toàn cho gian bếp ngày lễ
Lễ cúng Táo quân diễn ra ngay trong bếp hoặc gần bếp, nơi có bình ga, dầu ăn và khăn vải. Hãy đặt hương nến xa rèm cửa và bình ga, không để hương cháy khi cả nhà đi vắng. Vàng mã càng ít càng tốt, bỏ hẳn càng hay, và nhà nào vẫn hóa thì nên hóa trong chậu sắt ở khoảng sân thoáng, chờ tàn nguội hẳn mới rời đi. Nhân dịp dọn bếp cuối năm, nhiều nhà cũng xem lại chỗ đặt bếp cho gọn gàng, hợp lý, bạn có thể tham khảo cách đặt bếp tọa hung hướng cát theo quan niệm phong thủy.
Câu hỏi thường gặp
Cúng ông Táo sau 12 giờ trưa có được không?
Được. Mốc trước 12 giờ là quan niệm phổ biến ở miền Bắc, không phải quy định. Nhiều nhà miền Nam vẫn cúng buổi tối, miễn làm trong ngày 23 hoặc trước đó một chút.
Nên đặt mâm cúng ở bếp hay ở bàn thờ?
Cả hai đều có. Nhà có bàn thờ gia tiên thường đặt ở đó, nhà nhỏ hay chung cư có thể bày ở gian bếp sạch sẽ.
Bộ mũ áo cũ năm trước xử lý thế nào?
Theo nếp phổ biến, bộ mũ áo cũ được hóa cùng vàng mã sau lễ, rồi thay bộ mới lên bàn thờ. Nếu nhà không đốt vàng mã, có thể gom lại theo hướng dẫn của địa phương.
Không có cá chép sống có sao không?
Không sao. Cá giấy, cá bằng xôi hay bằng thạch đều được nhiều nhà dùng. Lòng thành mới là điều cốt lõi.
Lời kết
Đọc một bài văn khấn ông Công ông Táo không cần giọng sang sảng hay mâm cao cỗ đầy. Một gian bếp sạch, nén hương thơm, vài lời thưa chân thành và một con cá được thả về nước an toàn là đủ để tiễn năm cũ. Sau lễ, cả nhà có thể bắt tay dọn nhà đón Tết theo phong thủy để bước vào năm Đinh Mùi gọn gàng, ấm áp.