Ở nhiều gia đình, chiều cuối năm có một khoảnh khắc rất riêng. Nồi bánh chưng đã vớt, sân đã quét, mẹ bày mâm cơm lên bàn thờ rồi gọi cả nhà đứng lại. Người lớn nhất thắp hương, khấn mời ông bà về ăn Tết, con cháu đứng sau lặng lẽ chắp tay. Đó là lễ tất niên, bữa cơm khép lại một năm và mở cửa đón tổ tiên về sum họp. Dưới đây là nếp lễ ấy để mỗi nhà tham khảo, kèm hai bài văn khấn viết mới cho năm Bính Ngọ.
Lễ tất niên là gì, vì sao làm vào chiều cuối năm
"Tất" là hết, "niên" là năm. Tất niên là lễ cúng ngày cuối năm âm lịch, gắn liền với tục rước ông bà. Theo quan niệm dân gian, từ chiều hôm ấy tổ tiên được mời về nhà, ở lại cùng con cháu suốt mấy ngày xuân rồi mới được tiễn đi trong lễ hóa vàng mùng 3 hoặc mùng 4, tùy nhà. Mâm cơm tất niên vì thế vừa là lời tạ ơn, vừa là lời mời "đồng lai dự hưởng", người sống và người đã khuất cùng ngồi một mâm.
Ngày nay mỗi vùng một nếp. Nhiều nhà làm 28, có nhà làm 29 hoặc 30 Tết, nhà buôn bán còn cúng sớm hơn để kịp ra hàng. Không có giờ nào bắt buộc, chỉ cần cả nhà đông đủ và thong thả.
Lịch cúng tất niên năm Bính Ngọ: tháng Chạp chỉ có 29 ngày
Tháng âm lịch bắt đầu từ ngày trăng non. Hai lần trăng non cách nhau trung bình chừng 29,5 ngày, nên tháng âm khi đủ 30 ngày, khi thiếu 29 ngày. Tính theo lịch âm Việt Nam, tháng Chạp năm Bính Ngọ là tháng thiếu: mùng 1 tháng Chạp là Thứ Sáu 8/1/2027 và ngày cuối tháng là 29, rơi vào Thứ Sáu 5/2/2027. Năm nay không có ngày 30 Tết, đêm 29 chính là đêm giao thừa.
| Ngày âm lịch | Ngày dương lịch | Việc thường làm |
|---|---|---|
| 23 tháng Chạp | Thứ Bảy 30/1/2027 | Cúng ông Công ông Táo |
| 28 tháng Chạp | Thứ Năm 4/2/2027 | Nhiều nhà cúng tất niên |
| 29 tháng Chạp | Thứ Sáu 5/2/2027 | Cúng tất niên, ngày cuối năm |
| Đêm 29 sang mùng 1 | Đêm 5/2 rạng sáng 6/2 | Lễ giao thừa |
| Mùng 1 tháng Giêng | Thứ Bảy 6/2/2027 | Tết Đinh Mùi |
Ngày 29 tháng Chạp năm nay là ngày Ất Mão, tháng Tân Sửu, năm Bính Ngọ. Nhà nào định cúng chiều 29 nên dọn dẹp xong từ hôm trước, vì chỉ vài tiếng sau đã đến lễ giao thừa.
Mâm cúng tất niên gồm những gì
Mâm tất niên là bữa cơm ngon nhất cuối năm, dâng lên bàn thờ trước khi cả nhà cùng ăn. Mỗi miền một khẩu vị:
- Lễ chay: hương, hoa tươi, đĩa ngũ quả, trầu cau, chén nước sạch, đèn hoặc nến. Bình hoa trên bàn thờ nên gọn, cắm vừa tầm, có thể xem thêm gợi ý hoa Tết nên cắm bao nhiêu bông.
- Mâm mặn miền Bắc: gà luộc, xôi gấc hoặc xôi đỗ, bánh chưng, giò chả, canh măng hoặc canh bóng, nem rán, dưa hành.
- Mâm mặn miền Nam: thịt kho trứng, canh khổ qua nhồi thịt, bánh tét, gà luộc, củ kiệu, chén cơm trắng.
Không cần đủ từng món. Vài món nấu cẩn thận vẫn trọn ý hơn mâm cao cỗ đầy mà cả nhà mệt mỏi. Việc lau bàn thờ, rút chân hương thường làm trước đó vài ngày, cách làm được kể kỹ trong bài bao sái bàn thờ cuối năm.
Trình tự làm lễ tất niên
Nguyên tắc chung là khấn thần linh trước, gia tiên sau. Thưa chuyện với thần linh cai quản ngôi nhà rồi mới mời ông bà về. Hương cháy chừng hai phần ba thì vái tạ, hạ lễ.
Bài văn khấn tất niên cúng thần linh
Bài này đọc trước, ở ban thần linh hoặc trước mâm lễ chung nếu nhà chỉ có một ban thờ. Chỗ ba chấm gia chủ tự điền.
Nam mô A Di Đà Phật. (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần. Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Thổ Công, ngài Long Mạch Tôn thần, các ngài coi giữ đất đai, cửa ngõ của gia đình con.
Hôm nay là ngày ... tháng Chạp năm Bính Ngọ, năm cũ chỉ còn ít khắc nữa là khép lại. Tín chủ con là ..., ở tại ..., cùng vợ con, cháu chắt trong nhà, xin dâng lên trước án hương đăng, trà rượu và mâm cơm cuối năm do chính tay gia đình sửa biện.
Con xin thưa, suốt một năm qua nhờ ơn các ngài che chở, cửa nhà con được yên, người đi làm có việc, người ở nhà có chỗ nương. Nay nhân tiết tất niên, con dọn dẹp nhà cửa, sắm lễ mọn để tạ ơn.
Cúi xin các ngài rủ lòng chứng giám, cho phép hương linh tổ tiên nội ngoại họ ... được về nhà cùng con cháu đón xuân. Xin các ngài tiếp tục phù trì, để sang năm Đinh Mùi cả nhà mạnh khỏe, trong ấm ngoài êm, làm ăn ngay thẳng mà đủ đầy.
Con kẻ phàm tục, hiểu biết còn nông, lễ bạc lòng thành, có điều chi sơ suất xin các ngài lượng thứ. Phục duy cẩn cáo.
Bài văn khấn tất niên cúng gia tiên
Khấn thần linh xong, chủ lễ thắp hương ở ban gia tiên và đọc tiếp. Đoạn thưa chuyện nhà cứ nói bằng lời của mình.
Nam mô A Di Đà Phật. (ba lần)
Con kính lạy chư vị hương linh gia tiên nội ngoại họ ..., các cụ cao tằng tổ khảo, cao tằng tổ tỷ, bá thúc đệ huynh, cô di tỷ muội cùng các vị hương linh đã khuất trong dòng họ.
Hôm nay là ngày ... tháng Chạp năm Bính Ngọ. Con cháu là ..., ngụ tại ..., thành tâm dâng mâm cơm tất niên, hương hoa, bánh trái, thưa với ông bà một năm đã qua.
Năm Bính Ngọ, trong nhà có việc vui là ..., có việc chưa thuận là .... Con cháu đã cố gắng giữ gìn nếp nhà, chăm lo người già, dạy dỗ trẻ nhỏ. Điều gì còn thiếu sót, xin ông bà thương mà bỏ quá.
Nay năm cũ sắp mãn, con cháu kính mời ông bà, tổ tiên về nhà ăn Tết, cùng con cháu đón xuân Đinh Mùi. Kính xin các cụ phù hộ cho con cháu bình an, hòa thuận, học hành tấn tới, công việc vững vàng.
Con cháu lễ mọn lòng thành, kính mời các cụ thụ hưởng. Cẩn cáo.
Giải nghĩa từ Hán Việt trong bài khấn
| Từ | Nghĩa dễ hiểu |
|---|---|
| Tất niên | Hết năm, ngày cuối năm âm lịch |
| Tín chủ | Người đứng ra làm lễ, thường là chủ nhà |
| Sửa biện | Sắm sửa, chuẩn bị lễ vật |
| Hương đăng | Hương và đèn |
| Long Mạch Tôn thần | Vị thần coi mạch đất nơi ngôi nhà đứng |
| Cao tằng tổ khảo, tổ tỷ | Các cụ ông, cụ bà nhiều đời trước |
| Phù trì | Nâng đỡ, giữ gìn |
| Thụ hưởng | Nhận và dùng lễ vật con cháu dâng |
| Phục duy cẩn cáo | Cúi mong được chứng cho, kính cẩn thưa trình |
Lễ tất niên khác lễ giao thừa ở đâu
Hai lễ chỉ cách nhau vài tiếng nên nhiều người hay lẫn:
- Đối tượng: tất niên hướng về gia tiên và thần linh trong nhà. Giao thừa chủ yếu tiễn vị quan Hành khiển năm cũ, đón vị năm mới theo quan niệm dân gian.
- Thời điểm: tất niên làm ban ngày hoặc chiều cuối năm. Giao thừa làm đúng lúc nửa đêm chuyển năm.
- Nơi cúng: tất niên cúng trong nhà. Giao thừa có thêm một mâm ngoài trời hoặc trước cửa.
Giữ an toàn khi hương khói cuối năm
- Đặt nến, đèn dầu xa rèm cửa, câu đối giấy, cành đào cành mai.
- Trước khi cả nhà đi chợ Tết hay đi ngủ, kiểm tra nến đã tắt hẳn.
- Vàng mã đốt ít hoặc không đốt. Nhiều địa phương khuyến khích hạn chế, nếu đốt thì dùng thùng kim loại, đặt nơi thoáng, có người trông đến khi tàn.
Câu hỏi thường gặp
Năm nay không có 30 Tết thì cúng tất niên ngày nào?
Ngày cuối năm Bính Ngọ là Thứ Sáu 5/2/2027, nhằm 29 Chạp. Nhà nào quen cúng "ngày 30" thì cúng vào 29, hoặc làm sớm từ 28 tháng Chạp, Thứ Năm 4/2/2027, cho đỡ vội.
Cúng tất niên buổi trưa hay buổi chiều?
Theo nếp xưa, dân thường rước ông bà vào buổi chiều. Ngày nay nhiều nhà cúng trưa rồi ăn cơm chung luôn.
Người ở trọ, xa quê có cần cúng tất niên không?
Không bắt buộc. Nếu muốn, bạn đặt đĩa hoa quả, chén nước, nén hương nơi sạch sẽ và khấn ngắn hướng về quê.
Lời kết
Một bài văn khấn tất niên dù trang trọng đến đâu cũng chỉ là lời mở đầu cho bữa cơm sum họp. Nhà cửa sạch sẽ, mâm cơm vừa sức, lời khấn chân thành và cả nhà ngồi lại bên nhau là đủ một cái Tết ấm. Nếu còn kịp, hãy xem thêm cách dọn nhà đón Tết cho những ngày cuối năm bớt vội.